Martes, Abril 20, 2021

Pagtagay

PAGTAGAY

paminsan-minsan, kailangan din nating tumagay
di lang upang magdiwang kundi ang makapagnilay
lalo't nangangamba sa panahong di mapalagay
na di na masilayan ang gintong uhay ng palay

maanong kayraming mga kwentong di nalilingid
na dahilan ng lumbay habang luha'y nangingilid
tumatagay ng mag-isa't nagkukulong sa silid
sa paunti-unting pagmumuni'y may nababatid

huwag mong kunin ang lubid, huwag magpatiwakal
lalo't naglalaro ang mga daga sa imburnal
dapat bukas na matwid ang sa isip mo'y kumintal
kaya huwag mong talikuran ang magandang asal

sige, tagay pa, tagay ng tagay hanggang malasing
at sa iyong pag-iisa'y tuluyan kang humimbing
anumang lumbay ay huwag mong isiping parating
at sasalubong ang magandang araw sa paggising

- gregoriovbituinjr.

Ang kahulugan ng buhay

ANG KAHULUGAN NG BUHAY

inaamin ko, dati akong makata ng lumbay
mas mahalaga sa akin ang kahulugan ng buhay,
ang pagsisilbi sa masa, iyon ang mas may saysay
kaysa pribadong pag-aari't mga yamang taglay

di ako nabubuhay para kumita ng pera
o magtrabaho nang utang ay bayaran tuwina
wala sa pangungutang at pagkita ang esensya
ng buhay, kundi ang magsilbi sa bayan, sa masa

noon nga'y tinutula ko ang samutsaring lungkot
pagkat buhay sa mundo'y tunay na masalimuot
pagkat nananahan sa bansa'y namumunong buktot
bayang pinamumugaran ng tiwali't baluktot

anong kahulugan ng pagkasilang ko sa mundo?
ang magkaroon ng laksang pag-aaring pribado?
magkaroon ng kapangyarihan, magpulitiko?
magpayaman, magpasarap, pagkatapos ay ano?

mabuti na lang, tinahak ko'y buhay-aktibista
may kahulugan ang buhay, nagsisilbi sa masa
pinaglalabang kamtin ang panlipunang hustisya
tunay na nagpapakatao't nakikipagkapwa

kaysa mauto't maging kawal ng gobyernong ganid
na tinotokhang lamang ang inosente't kapatid
ninenegosyo ang dangal, sa sama binubulid
ng sistemang bulok na dapat tuluyang mapatid

ang pakikipagkapwa ang kahulugan ng buhay
na mga pinagsasamantalahan ang karamay
lipunang makatao ang inaadhika't pakay
ako'y aktibistang kumikilos hanggang mamatay

- gregoriovbituinjr.

Dapat lagi ka sa tama

DAPAT LAGI KA SA TAMA

dapat lagi ka sa tama
ito ang aming adhika
ipinaglalabang kusa
kung ano ang laging tama

huwag magsasamantala
o mang-aapi ng kapwa
dapat makamit ng masa
ang panlipunang hustisya

ngayon, natatandaan ko
ang bilin ng aking lolo
na lagi kang magmamano
pagkat tanda ng respeto

lola naman ay nagsabi
huwag kang magpapagabi
mahirap, baka maapi
o tumimbuwang sa tabi

sundin mo ang health protocol
at magdala ng alkohol
sa face mask man ay gumugol
basta't malayo sa trobol

igalang ang matatanda
igalang din kahit bata
igalang sinumang dukha
magsasaka't manggagawa

huwag kang basta titingin
sa mga siga't mahangin
baka bigla kang bugbugin
ng mga utak-salarin

dapat gawin mo ang wasto
ipaglaban ang prinsipyo
marangal kahit kanino
bawat isa'y may respeto

- gregoriovbituinjr.

Ang diwata sa likod

ANG DIWATA SA LIKOD

buti't di ako nagitla
nasa likod ang diwata
ano kayang sinambitla
ng diwata sa makata

tila nangamoy pinipig
ang pinigilang pag-ibig
hanggang sa puso'y makinig
at nagyapusan ang bisig

ang diwata'y nangalabit
sa makata'y may hinirit
bawat tanong na bakit
ay lagi na lang may sirit

sa pagsintang di masabi
puso ang nakaintindi

- gregoriovbituinjr.

Kaunting tulong para sa kalikasan

KAUNTING TULONG PARA SA KALIKASAN

patuloy pa rin akong gumagawa ng ekobrik
na sa mga patay na oras ay nakasasabik
gupit ng gupit ng plastik ng walang tumpik-tumpik
upang tulungan ang kalikasan sa kanyang hibik

paulit-ulit ko mang sabihing naglipana
ang plastik na basura sa laot, bahay, kalsada
ngunit tila binabalewala ito ng iba
katwiran nga'y may trak na tagahakot ng basura

bukod sa paglikha ng ekobrik, may yosibrik din
na pawang upos ng yosi naman ang titipunin
at ipapasok sa boteng plastik, isa-isahin
ah, nakakadiri naman daw ang aking gawain

ngunit nais kong may maitulong sa kalikasan
ekobrik at yosibrik ang aking pamamaraan
ayokong malunod sa upos ang ating karagatan
ayokong maging basurahan ang mga lansangan

gawing mesa't upuan ang magagawang ekobrik
pag-isipan kung anong magagawa sa yosibrik
mahalaga'y matipon ang ating mga siniksik
baka naman may makita pang solusyon sa plastik

kaunting tulong lang naman ang aking ginagawa
kaya sana layuning ito'y iyong maunawa
kung tutulungan mo ako'y huwag ngawa ng ngawa
kung nais mong tumulong, halina't gawa ng gawa

- gregoriovbituinjr.

Lunes, Abril 19, 2021

Ano nga ba ang kahulugan ng salitang "tunód"?



ANO NGA BA ANG KAHULUGAN NG "TUNÓD"?
Maikling sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Naguluhan ako nang makita ko sa UP Diksyunaryong Filipino at sa English-Tagalog Dictionary ni L. English ang kahulugan ng salitang "tunód" na kaiba sa orihinal na pagbanggit dito sa isang katutubong tula o salawikaing malaon nang nalathala.

Sa sanaysay na "Mga Diwa ng Salawikain" ni Virgilio S. Almario, na nalathala sa aklat na "Bakit Kailangan Natin si Pedro Bucaneg?" ay nalathala sa pahina 125 ang sumusunod na saknong:

Pag di ka naglingón-likód
Dito sa bayang marupok,
Parang palasô at tunód
Sa lupa ka mahuhulog.

Ang saknong na ito ang Salawikain 105 sa saliksik ni Almario sa aklat ng isang Jose Batungbacal, ang 101 Selected Tagalog Proverbs and Maxims (1937):

Dahil hindi ko maunawaan ang salitang "tunód" ay tiningnan ko agad iyon sa dalawang diksyunaryo. Ayon sa UP Diksiyonaryong Filipino, pahina 1289, ang kahulugan ng "tunód" ay: matulis at pahabang sandatang ginagamit na pambala sa busog Cf PALASÔ: ARROW, PLETSA

at sa English-Tagalog Dictionary, pahina 55, na ang Tunód ay Palasô rin, na siyang salin ng arrow.

Kung sa dalawang diksyunaryo, ang "tunód" ay palasô rin pala, bakit sa ikatlong taludtod ng Salawikain 105 ni Batungbacal ay magkasama ang palasô at tunód na animo'y magkaiba ng kahulugan?

Marahil, oo, marahil, magkaiba ang palasô at tunód sa pagtingin ni Batungbacal, dahil marahil sa kaibahan ng yari nito. Marahil ang palasô ay yari sa bakal at ang tunód ay yari sa kawayan. Na kapwa maaaring ipambala sa busog. Kumbaga, ang busog at palasô ang siyang tinatawag nating pana. Maaari din namang ang palasong bakal ay yaong gamit ng dayuhan, habang tinatawag namang tunód yaong gamit ng mga katutubo. Subalit iyon ay sapantaha ko lamang.

Maaaring sa iba, balewala ang usaping ito. Subalit sa aming mga makata o nagsusulat ng tula, magagamit namin ang tunód sa anumang tulang maaari naming magamit sa hinaharap. Lalo na kung naghahanap kami ng katugma sa aming tulang may sukat at tugma. Tingnan ang kinatha kong tanaga:

animo'y mga tuod
ang tanod na nagbuklod
nang sila'y mapaluhod
nailagan ang tunód

Kaya ang tunay na kahulugan ng salitang ito, at marahil ang pagsasalarawan mismo sa tunód, ay magandang masaliksik at malaman.

Ang polusyon

ANG POLUSYON

nakatalungko sa sulok
ang makatang tila lugmok
dahil nakasusulasok
na ang naglipanang usok

nakakasuyang polusyon
ay isang malaking hamon
anong dapat na solusyon
upang mawala paglaon

sadyang nakakatulala
ang usok na sumisira
sa mga baga ng madla
ang magagawa ba'y wala

huwag nating isantabi
ngunit isiping maigi
kung anong makabubuti
sa mundong sinasalbahe

tambutso'y laging linisin
mga coal plants ay alisin
dapat luminis ang hangin
na ating dapat langhapin

sa baga'y nakasisikip
ang polusyong di malirip
sana, mundo pa'y masagip
ikaw, anong nasa isip?

- gregoriovbituinjr.

* litratong kuha ng makatang gala habang naglalakad kung saan-saan

Ilang aklat sa kalikasan

ILANG AKLAT SA KALIKASAN

ilang aklat sa kalikasan
ang naroroon sa harapan
sana'y makabili rin naman
panlagay sa inyong aklatan

babasahing mahahalaga
sa kinabukasan ng masa
na mundo'y alagaan sana
ah, collectors' item talaga

bakit aalagaan natin
ang daigdig na tahanan din
ninyo at ng lahat sa atin
sa mga bata'y pamana rin

magandang basahin mo naman
Philippine Native Trees 1O1
upang inyo namang malaman
katutubong puno ng bayan

halina't magbasa ng aklat
na sadyang nakapagmumulat
may misyon kang madadalumat
na mundo'y alagaang sukat

- gregoriovbituinjr.

Sa ilalim ng liwanag ng buwan

SA ILALIM NG LIWANAG NG BUWAN

ang diwata't kanyang kabalyero'y nasa karimlan
subalit natatanglawan ng liwanag ng buwan
animo'y kayraming asukal sa pagkukwentuhan
sa tamis ng pagsinta sa lockdown na di malaman

naisasalaysay ang mga danas sa kaniig
habang nangungusap ang mga matang nakatitig
di man magsalita, tibok ng puso'y naririnig
habang mutya'y kinulong ng kabalyero sa bisig

minsan nga'y naikwento rin ang danas na panimdim
pati mga karanasan sa panahong kaydilim
ngunit sa tag-araw may kasanggang punong malilim
mabuti't matinik man ang rosas ay masisimsim

ilan lang sa kwento ng pagbabahaginan nila
sa ilalim ng liwanag ng buwan ay kaysaya
magkalapit pa rin kahit magkalayo man sila
ganyan pag ang puso'y nagsumpaan sa isa't isa

- gregoriovbituinjr.

Ang planner

ANG PLANNER

binigyan kami ng planner sa isang opisina
nang sa kanilang opis nagpulong ang mga kasama
planner na animo'y kwaderno sa kapal talaga
marami kang masusulatan sa mga pahina

sa loob pa'y may talambuhay ng mga bayani
ng karapatang pantao't sa bayan nga'y nagsilbi
kung saan maraming kapwa aktibista ang saksi
upang sa bayan, pagpapakatao'y mamayani

planner din ay paalala sa itinakdang pulong
na di malilimot kahit dama'y kutya't linggatong
aba'y walang ganito sa panahon ni Limahong
ni hindi pa rin uso noong nineteen kopong-kopong

anong silbi nito kung di gagamitin ng wasto
kung di lalamnan ang mga petsang nalagay dito
kayganda ng planner upang gawain mo'y planado
kaya maraming salamat sa nag-imbento nito

sa mga takdang pulong ay walang malilimutan
gawin mo rin itong diary o talaarawan
kung saan itatala mo'y ideya't karanasan
o tipunan ng tula sa bawat petsang nagdaan

- gregoriovbituinjr.

Linggo, Abril 18, 2021

Nang mauso ang pantry

NANG MAUSO ANG PANTRY

nauso ang mga pantry habang may kwarantina
ito'y anyo ng pagbibigayan ng isa't isa
kapwa'y nag-aambagan kahit di magkakilala
sa isang pwesto'y magbigay ng anuman sa masa

halimbawa'y gulay, delata o kaya'y kakanin
upang kapwa'y di magutom ang tanging adhikain
mag-ambag ka upang ibang pamilya'y makakain
o kumuha ka upang pamilya mo'y di gutumin

lalo na sa panahon ngayong kulang ang ayuda
o madalas pa'y wala, magugutom ang pamilya
lumitaw ang kaugaliang pakikipagkapwa
kung anumang meron sila'y inaambag sa masa

mga patunay itong laganap ang kagutuman
lalo't dalawang linggong lockdown ang pinagdaanan
mga patunay din itong palpak ang pamunuan
sa pagbibigay ng tulong sa kanyang mamamayan

ang pantri'y may nakakawangking kwento noong una
napadaan ang manlalakbay sa isang sabana
kung saan mga punongkahoy ay hitik sa bunga
kumuha lamang siya ng sapat para sa kanya

nang siya'y tinanong ay kayganda ng kanyang tugon
habang halatang pagod sa paglalakbay maghapon
anya, upang iba'y makakain din, magkaroon
para sa manlalakbay na magagawi din doon

ngunit kung siya'y isang kapitalista o sakim
baka walang matira, wala nang makakatikim
dahil lahat ng bunga, mabulok man, ay dadalhin
ibebenta sa kung sino't pagtutubuan man din

sa ngayon, pantri'y inisyatiba ng mamamayan
akto dahil sa pagkukulang ng pamahalaan
prinsipyo'y magbigay ayon sa iyong kakayahan
kumuha lang batay sa iyong pangangailangan

ang prinsipyo nila'y tunay na pagpapakatao
maraming salamat sa pagbabayanihang ito
pagbibigayan mula sa puso para sa tao
sa kanila'y nagpupugay ako ng taas-noo

- gregoriovbituinjr.

Pagbabasa ng mga di karaniwan

PAGBABASA NG MGA DI KARANIWAN

minsan, dapat magbasa ng mga di karaniwan
sulating di pinag-aaralan sa paaralan
upang munting kaalaman ay sadyang madagdagan
lalo't kapitalismo'y namamayani sa bayan

anong klaseng lipunan ang namamayani ngayon
bakit may alipin, wala bang karapatan noon
bakit may pinagsasamantalahan hanggang ngayon
bakit may mayaman at dukha ay isyu na noon

dahil itim ang kulay ay bakit inalipin na
bakit nakatali na sa lupa ang magsasaka
paano nga ba nambusabos ang kapitalista
bakit uring obrero ang babago sa sistema

anong kasaysayan ng pagkaroon ng estado
o bansa o lahi o teritoryo o gobyerno
bakit nahukay ay buto ng sinaunang tao
pag-aralan ang lipunan, kasaysayan ng mundo

dapat ding aralin ang sinaunang kasaysayan
at bakasakaling magamit sa kasalukuan
upang mawala ang pagsasamantala't kaapihan
o kaya'y maitayo ang makataong lipunan

- gregoriovbituinjr.

Pulang itlog at kamatis

PULANG ITLOG AT KAMATIS

pulang itlog at kamatis, ulam sa tanghalian
sinabay na ang almusal, ito rin ang hapunan
di magarbo, sa tahanan lang, wala sa pistahan
mahalaga'y di magutom, lamang tiyan din iyan

tawag pa sa pulang itlog ay itlog na maalat
binalatan ko ang itlog, kamatis ay ginayat
tinamad kasing magluto ng ulam, napulikat
dahil gutom na'y ito agad ang aking nasipat

wala nang luto-luto, basta ito'y pinaghalo
kaysa magutom, tugon na sa tiyang kumukulo
maraming salamat at nawala ang pagkahapo
nabusog din at binalita sa sinta't kasuyo

kumain kung mayroon nang di tayo magkasakit
maggatas din at katawan ay palakasing pilit
pampalakas man ang pulang itlog, huwag malimit
paminsan-minsan lang, baka maumay kung mapilit

- gregoriovbituinjr.

Ayusin ang sistemang pangkalusugan

AYUSIN ANG SISTEMANG PANGKALUSUGAN

libu-libo na'y tinamaan ng coronavirus
ano nang tugon sa kalagayang kalunos-lunos
wala nang pwesto sa ospital, mga kama'y kapos
sa ganyang sistema, bayan pa ba'y makakaraos

anong tugon ng pamahalaan sa panawagang
dapat nang ayusin ang sistema ng kalusugan
na di sisisihin ang pasaway na mamamayan
na di karibal sa pulitika ang tututukan

kundi pag-isipang mabuti anong dapat gawin
kundi pag-usapang mabuti't pagkaisahan din
sistemang pagkalusuga'y paano paunlarin
kongkretong kalagayan ng bansa'y pakasuriin

"kalusugan ay serbisyo, huwag gawing negosyo"
ito'y sigaw ng maraming mamamayan sa mundo
ito'y dapat maging paninindigan ng gobyerno
upang di masalaula nitong kapitalismo

tiyakin ding walang tanggalan sa mga pabrika
kahit may pandemya't sunud-sunod na kwarantina
itigil na gawing kontraktwal ng kapitalista
ang manggagawang regular sa kanilang kumpanya

pagbabakuna lang ba ang nakikitang solusyon?
face shield, face mask at alkohol lang ba dapat mayroon?
paglutas sa problema'y tunay na malaking hamon
sa buong mundong COVID-19 na ang lumalamon

ang mga sangguniang kabataang inihalal
ay patulungin, sanayin sa gawaing medikal
bakuna'y dalhin sa pabrika, di lang sa ospital
upang obrero'y mabakunahan din, di magtagal

sa pagsusuri'y anong aral yaong mapupulot
upang mga kapalpakan ng sistema'y malagot
sa maramihang pagkamatay, sinong mananagot
ang COVID-19 ba o ang namumunong baluktot

- gregoriovbituinjr.

Pagkatha hanggang sa huli

PAGKATHA HANGGANG SA HULI

tula ng tula bago mapatay ng COVID-19
katha ng katha bago kamatayan ay sapitin
akda ng akda kahit coronavirus ay kamtin
sulat ng sulat pa rin kahit pa maging sakitin

tila naghahabol dahil mamamatay na bukas
tumitindi ang pagdaluyong ng sakit na hudas
isinasatinig pati pag-ibig niyang wagas
isulat ang tula bago pa mawalan ng oras

tumula ng tumula't baka bukas na mamatay
habang alaga pa rin ang katawang nananamlay
sabihin na sa tula ang bawat pala-palagay
sa nangyayari sa lipunang kanyang naninilay

inihahanda na ang sarili kahit di handa
kayraming pinaslang ng COVID, nakakatulala
kaya prinsipyong tangan ay dinadaan sa tula
upang maitayo ang lipunan ng manggagawa

hanggang sa huli, matematika't pagtula'y misyon
magsalin, magsaliksik, iba't ibang isyu'y hamon
kung mamatay man sa COVID, di hihinto sa layon
na kahit sa lapida'y may tulang naukit doon

- gregoriovbituinjr.

Katibok sa pakay

KATIBOK SA PAKAY

narito ang liyag kong sadyang katibok sa pakay
na dalawang puso'y magkatiyap at magkaugnay
at nagkakaisang diwa sa adhika't palagay
tulad ng kalikasang dapat alagaang tunay

magkasama sa araling paggawa ng ekobrik
na kahit nangangalay ay naggugupit ng plastik
pag-ambag sa kalikasan ay walang tumpik-tumpik
idagdag pa ang proyektong paggawa ng yosibrik

ayaw din sa paglabag sa pantaong karapatan
at di ipipikit ang mata sa katiwalian
kahit patula, isasatinig ang katarungan
asam na lipunang makatao'y pinaglalaban

iba't ibang gulay ay sinimulan ding itanim
kahit ang pagiging vegetarian ay niyakap din
pagtulong sa magsasaka'y kanilang adhikain
pagtulong sa obrero't dukha'y kanilang layunin

pag sinasambit-sambit ng diwata ang pag-ibig
dali-dali ang makatang kukulungin sa bisig
ang kanyang katibok sa pangarap, layon, at tindig
tila ulan ang pagsintang kanilang dinidilig

- gregoriovbituinjr.

Sabado, Abril 17, 2021

Di ko madalumat ang talinghaga

DI KO MADALUMAT ANG TALINGHAGA

di ko madalumat ang talinghaga
narinig ngunit di ko maunawa
kaya naroong napapatunganga
tila may panganib na nakaamba

may malaking unos bang paparating
bakit gitara'y di tumataginting
barya sa tibuyo'y kumakalansing
bakit nauso muli ang balimbing

maraming haka-hakang malalabnaw
mag-ingat sa dengge't maraming langaw
nagdidilim kahit araw na araw
titigan daw ang buwan, may lilitaw

may sinabi ang matandang makata
nang makahuntahan niya ang mada
bakit mga bulok ay nanariwa
bakit walang muwang ang bumulagta

isang balimbing ang nagtalumpati
partido raw nila ang magwawagi
ngingiti-ngiti lang ang mga pari
tila mga prayleng handang maghari

naglabasan muli ang mga ahas
tanda na bang uulan ng malakas
o muling maghahari ang marahas
na turing sa mamamayan ay ungas

ang talinghaga'y di ko maunawa
subalit sugat ay nananariwa
ngunit maghanda't parating ang sigwa
may pag-asa, huhupa rin ang baha

- gregoriovbituinjr.

Malayo man ay malapit din

MALAYO MAN AY MALAPIT DIN

malayo man ay malapit din
nalilipad pa rin ng lawin
ang malalayong papawirin
habang masid ang panginorin

O, kaytamis ng kanyang ngiti
kaya lagi kong binabati
at dapat pinapanatili
ang komunikasyong palagi

nakatingala sa kawalan
ang makatang gala ng bayan
paano kaya kung umulan
aba'y sumilong sa tahanan

sa ngayon, bawal magkasakit
mahirap bumabad sa init
tatadtarin ka na ng anghit
mangingitim ka pa't papangit

aniya, laging may pag-asa
habang may buhay sumisinta
matamis ang bawat panlasa
kung walang pait sa bituka

malayo man ay mararating
basta walang sakit, magaling
upang ialay yaring sining
at siya'y muling makapiling

- gregoriovbituinjr.

Tula sa diksyunaryo

TULA SA DIKSYUNARYO

sa panahon ng lockdown ay kaytagal kong kasangga
dahil maraming salita roong aking nabasa
at nagamit sa pagkatha ng mga alaala
kaya saknong at taludtod ay inalay sa masa

maraming di ko alam subalit sinasalita
na nang aking mabasa'y isinama ko sa tula
mga kahulugan ay akin nang sinasadiwa,
sinasapuso, sinasabuhay, para sa madla

salamat, Diksyunaryong Filipino-Filipino
nariyan ka sa panahong tila mabaliw ako
pagkat kwarantina'y nakakawala ngang totoo
ng katinuan ng laksa-laksang tao, tulad ko

dahil sa iyo'y nakatula ako ng matagal
sa panahong kayraming ulat ng nagpatiwakal
salamat sa iyo't di naging manunulang hangal
kundi napagtanto kong pagtula'y gawaing banal

diyata't napasok ko maging gubat na mapanglaw
at nakasagupa rin ang sangkaterbang halimaw
tusong prayle'y nailagan nang latigo'y hinataw
salamat sa diksyunaryo, ikaw ang aking tanglaw

- gregoriovbituinjr.

Sagipin si Inang Kalikasan

SAGIPIN SI INANG KALIKASAN

naaalala ko ang tamis ng pag-iibigan
ng kabalyero at ng diwata ng kagandahan
animo'y asukal ang kanilang pagtitinginan
lalo't kanilang puso'y tigib ng kabayanihan

nais nilang si Inang Kalikasan ay masagip
mula sa kagagawan ng tao, di na malirip
pulos plastik at upos ang basurang halukipkip
tila magandang daigdig ay isang panaginip

kaya nagpasya ang dalawa, mula sa pag-ibig
tungo sa pangangalaga ng nagisnang daigdig
bawat isa'y dapat magtulungan at kapitbisig
mga nagdumi sa paligid ay dapat mausig

magandang daigdig ay kanilang tinataguyod
habang basura't upos sa aplaya'y inaanod
dapat kumilos, baguhin ang sistemang pilantod
bago pa sa laksang basura tao'y mangalunod

- gregoriovbituinjr.