Ka Apo Chua, Pambansang Alagad ni Balagtas 2024

KA APO CHUA, PAMBANSANG ALAGAD NI BALAGTAS 2024

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Siyam silang tumanggap ng Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas sa 50th Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL) National Writers Congress at Ika-37 Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas. Inilunsad ito sa Gimenez Gallery ng Unibersidad ng Pilipinas sa Diliman, Lungsod Quezon mula ikasiyam ng umaga hanggang ikalima ng hapon ng Abril 27, 2024, araw ng Sabado.

Kayganda ng tema ng nasabing Kongreso ng UMPIL: "Ang Manunulat Bilang Aktibista ng Kapayapaan". 

Isa sa mga nakatanggap dito ang matagal ko nang kakilalang si Ka Apo Chua, dahil siya ang mentor ng Teatro Pabrika, na kasapi ng Bukluran ng Manggagawang Pilipino (BMP) na kinilakhan ko na bilang maglulupa at organisador. Ginawaran si Ka Apo ng nasabing parangal sa kategoryang "Critisism in Filipino". Isa pa sa kakilala kong kasama niyang nagawaran ng parangal ay si Dean Jimmwel C. Naval (Fiction in Filipino) na isa sa aking naging mentor sa Palihang Rogelio Sicat (PRS) Batch 15, taon 2022, na proyekto ng Kolehiyo ng Arte at Literatura (KAL) ng UP Diliman.

Ang pito pa sa kanilang nakasama sa Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas ay sina: Antonio A. Aguilar Jr. (Hiligaynon Poetry and Fiction), Generoso B. Alcantara (Essay and Translation), Maria Felisa H. Batacan (Fiction in English), Jim Chiu Hung (Chinese Poetry and Essay), Fatima Lim-Wilson (Poetry in English), Ma. Cecilia Locsin-Nava (Literary History and Translation), at Felice Prudente Sta. Maria (Essay in English). Nagawaran naman ng Gawad Paz Marquez Benitez si Prof. Jerry C. Respeto ng Ateneo, habang pinarangalan ng Gawad Pedro Bukaneg ang The Writer's Bloc, Inc.

Narito ang nakasulat sa libretong inilabas ng UMPIL at binasa ni Prof. Joey Baquiran hinggil kay Prof. Apolonio B. Chua:

"Sa kanyang mga sanaysay at lathalaing nagtatanghal ng malalim na pang-unawa sa kalagayan ng mga manggagawa at manlilikhang-bayan na nadukal sa taos-pusong pakikiisa at matagal na pakikipamuhay sa kanila, at mula sa nagawang malapitang pagsaksi ay nalikom niya ang mga danas at kislap-diwang isinaakda sa mga aklat at panunuring pang-akademya. Napagtagumpayan niyang maipagpatuloy at maisabuhay sa loob at labas ng mga institusyon ang kabang-yaman ng kaalaman sa pamamagitan ng mga publikasyong nagpapatunay ng pananaw-sa-daigdig na makabayan at makatao, nagsusulong ng abanteng pagbabagong taglay ng sektor na tunay na lakas ng lipunang Filipino: ang mga manggagawa at artistang bayan."

Nasaksihan ko rin ang paglulunsad ng UP Press noong 2009 ng labindalawang aklat sa UP Vargas Museum, at isa sa inilunsad doon ang kanyang aklat na "Simulain: Dulambayan ng Manggagawa sa Konteksto ng Militanteng Kilusang Unyonismo (1980-1994). At doon mismo'y binigyan niya ako ng kopya ng aklat, na hanggang ngayon ay aking iniingatan.

Kumatha ako ng tula para kay Ka Apo Chua:

KA APO CHUA, MAGITING NA GURO, MAPAGPALAYA

Ka Apo Chua, mentor ng grupong Teatro Pabrika

sa pagkilos ng obrero'y matagal nakasama

kaya sa pag-awit ng manggagawa sa kalsada

at mga pagtitipon ay hahanga kang talaga

Ka Apo Chua, matanda na subalit malakas

isang guro sa Unibersidad ng Pilipinas

sa kanyang pagsisikap tungo sa malayang bukas

ginawaran ng Pambansang Alagad ni Balagtas

isang parangal na sa UMPIL ay nasaksihan ko

nang inilunsad ang kanilang Pambansang Kongreso

siyam silang mahuhusay na ginawaran nito

pagpupugay sa kanilang siyam, kami'y saludo

kay Ka Apo Chua, taas-kamaong pagpupugay!

sa mga ambag mo sa obrero't bayan, mabuhay!

04.28.2024

* mga litratong kuha ng makatang gala sa ika-50 Kongreso ng UMPIL, Abril 27, 2024

* UMPIL - Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas

Pagdungaw ni Muning

PAGDUNGAW NI MUNING

nabigla ako't akala'y daga

ang naroong dumungaw na sadya

iyon pala'y ang aming alaga

si Muning, ang buntis naming pusa

mga bubuwit ang kanyang hanap

kahit tulog ako't nangangarap

minsan, lumundag ang pusang yakap

at sinagpang ang daga ng iglap

kaytapang ng mga dagang iyan

na nakikita ko sa tahanan

daga pa'y nakikipagtitigan

sa akin hanggang magbulabugan

ang mga daga'y nakakapraning

mabuti't naririyan si Muning

at mag-utol na Lambong at Lambing

at nakakatulog nang mahimbing

- gregoriovbituinjr.

04.27.2024

Oda sa sinta

ODA SA SINTA

may kwento habang natutulog

ako raw ay nagkukumahog

sa paghabol sa sintang irog

pag-ibig ang iniluluhog

ang pasya ko'y di na sungkitin

sa kalangitan ang bituin

at buwang iyong kukwitasin

tungong pag-iibigan natin

di kita bibigyan ng rosas

handog ko'y isang sakong bigas

upang sa gutom makaiwas

para sa maligayang bukas

oda sa iyo'y aking alay

habang patuloy sa pagnilay

ang iyong OO'y hinihintay

tanda ng pag-ibig na tunay

- gregoriovbituinjr.

04.26.2024

069

069

estilong aso raw o dog style, anila

ang numerong sixty-nine, tayo'y natatawa

o nangingiti sa haraya at pantasya

lalo na't may ka-partner ka o may asawa

numero iyon ng nasakyan kong traysikel

nakaupo roong sa diwa'y umukilkil

animo itong isipa'y napakatabil

gayong di naman matambok ang aking bilbil

anong palagay mo sa sisenta't nuwebe,

animnapu't siyam, sixty-nine, anong siste

lalo't magkasuyo'y magtatalik sa gabi

baka nasa isip, may kondom bang binili

edad sisenta'y nuwebe sana'y abutan

at kung maaari, iyon ay malampasan

na malakas pa rin ang tuhod at katawan

na nagagawa pa ang estilong sixty-nine

- gregoriovbituinjr.

04.25.2024

50 Greatest na Kwento

50 GREATEST NA KWENTO

nabiling aklat ay walang kaparis

una'y ang Fifty Greatest Short Stories

sunod ay Fifty Greatest Love Stories

at Fifty Greatest Detective Stories

pinuntirya't pinag-ipunang sadya

ang mga librong tila pambihira

klasikong awtor at klasikong akda

na babasahin mo mula't simula

mga dagdag sa munti kong aklatan

habang dumadaloy ang panitikan

sa aking ugat at mga kalamnan

sa aking puso, bituka't isipan

mga librong para sa aki'y ginto

upang pagsusulat pa'y mapalago

mga kwentong paksa'y saya't siphayo

na mula pa sa iba't ibang dako

mga aklat nga itong inspirasyon

upang magkaroon ng bagong layon

Fifty Greatest Kwentong Pinoy matipon

at malathala rin ito paglaon

- gregoriovbituinjr.

04.24.2024

Pulahan

PULAHAN

ako nga ba ay isang pulahan

na dapat lang daw i-redtag naman

ngayon na ba'y isang kasalanan

ang pagkilos nang para sa bayan

may pula nga sa ating bandila

tanda ng magigiting sa bansa

na lumaban para sa paglaya

mula mananakop na Kastila

pula ang kulay ng ating dugo

pula ang dumadaloy sa puso

pag nasugatan tatapang lalo

tinalupa't balat ma'y maghalo

itayo'y makataong lipunan

karapatang pantao'y igalang

pati panlipunang katarungan

prinsipyong iyan ba'y kasalanan

pawis sa noo'y tumatagaktak

ngunit di mapagapang sa lusak

ang tulad kong Spartan na tibak

na di papayag na hinahamak

ay, siyang tunay, pulahan ako

tanda ng mapagpalayang tao

e, ano, pulahan ang tulad ko

babarilin mo ba agad ako

kung ganyan ka, ikaw ang berdugo

pumapatay ng walang proseso

mga halang ang bituka ninyo

kayong bulok nga ang pagkatao

- gregoriovbituinjr.

04.23.2024

* litrato mula sa app game na Word Connect

Kalikasan

KALIKASAN

sino pang magtutulong

kung tayo'y ginagatong

ng klimang urong-sulong

na dulot ay linggatong

sistemang capitalist

bayan na'y tinitikis

isigaw: Climate Justice

wakasan ang Just-Tiis

- gregoriovbituinjr.

04.22.2024

* litratong kuha ng makatang gala sa Global Climate Strike, Liwasang Aurora, Quezon City Memorial Circle, Setyembre 20, 2019.

Ngayong Earth Day

NGAYONG EARTH DAY

halina't tayo'y magsikilos

para sa kalikasang lubos

at nang masa'y makahulugpos

sa sistemang mapambusabos

kapitalismo'y mapangyurak

dignidad ng tao'y hinamak

dukha'y pinagapang sa lusak

ang kalikasan pa'y winasak

ngayong Earth Day ay magkaisa

upang baguhin ang sistema

dignidad ay bigyang halaga

kapitalismo'y palitan na

protektahan ang sambayanan

hanggang maitayo ng bayan

yaong makataong lipunan

at maayos na daigdigan

- gregoriovbituinjr.

04.22.2024

* litratong kuha ng makatang gala sa Global Climate Strike, na ginanap sa Liwasang Aurora, Quezon City Memorial circle, Setyembre 20, 2019.

Pandesal muli ang almusal

PANDESAL MULI ANG ALMUSAL

pandesal muli ang almusal

habang naritong nagtatsaa

almusal muli ay pandesal

tulad ng karaniwang masa

tara na't mag-agahan tayo

kailangan nating kumain

upang sumigla ring totoo

itong katawan pagkagising

kaysaya't kasalo si misis

na sabay laging mag-agahan

nang iwing gutom ay maalis

lumakas naman ang katawan

pandesal sa agaha'y sikat

hanap ng masa pag nagmulat

- gregoriovbituinjr.

04.21.2024

Pagbabalik

PAGBABALIK

nakabalik na sa Pilipinas,

este Maynila, galing Batangas

upang gampanan ang inaatas

na pagtayo ng sistemang patas

kaya marapat ding isabuhay

ang pangarap na yakap na tunay

kaya patuloy na nagsisikhay

nang lipunang asam ay mataglay

tila lamay ay isang bakasyon

upang tuparin ang nilalayon

ngunit patuloy pa rin sa misyon

ang tibak na ito hanggang ngayon

kaya maghahanda ang makata

kasama'y nakikibakang dukha

upang maisiwalat sa madla

ang yakap na misyon at adhika

- gregoriovbituinjr.

04.21.2024

Paglisan

PAGLISAN

lumuwas na ng aking maybahay

mula sa ilang araw na lamay

mula nang mamayapa  si Itay

at damdamin ay tigib ng lumbay

lumuwas matapos ang pasiyam

habang naroon namang naiwan

ang mabubuting kamag-anakan

at si Inay at kapatid naman

nagdasal din at nagsalu-salo

at nagtungo rin sa sementeryo

doon ay nagnilay na totoo

kaya nagawa ang tulang ito

pang-apatnapung araw sasapit

ay kami'y muling uuwi, hirit

bilang pagrespeto'y aking sambit

babalikan si Dad na kaybait

- gregoriovbituinjr.

04.21.2024

Salusalo sa pasiyam

SALUSALO SA PASIYAM

matapos ang dasal ay nagsasalusalo

ang magkakamag-anak at kakain dito

tulad ng inihandang pansit at adobo

habang namayapa'y inalayan din nito

tuyong kalamyas at sinaing na tulingan

sa lamay at pasiyam ay muling natikman

inuulam ko pag napunta ng Balayan

sa tuyong kalamyas sila'y inuunahan

di na ako mahilig sa pansit at karne

bagamat may luto namang adobo rine

gulay at isda na lang ang aking putahe

o kaya'y magta-tsaa o barakong kape

may dasal sa umaga, sunod ay sa hapon

tutungong sementeryo bago dapithapon

pagka apatnapung araw pa ay mayroon

babangluksa naman sa susunod na taon

- gregoriovbituinjr.

04.20.2024

Tibaw

TIBAW

ngayon ang ikasiyam na araw

mayroon pang pasiyam o tibaw

bilang alaala sa namatay

at ipagbunyi ang kanyang buhay

nagsasama-sama ang kaanak

at kaibigan, ipagdarasal

ang namayapa bilang respeto

habang narito pa raw sa mundo

tradisyon na ang tibaw sa bansa

tayo'y tigib mang lumbay at luha

isang salusalong ginagawa't

ginugunita ang namayapa't 

ang masasaya nilang kahapon

babangluksa'y sa sunod pang taon

- gregoriovbituinjr.

04.20.2024

* tibaw - sinaunang salusalong ginagawa sa ikatlo o sa ikasiyam na araw ng kamatayan ng isang tao; nagsasama-sama ang mga kaanak at kaibigan ng namatay upang ipagdasal ito, mula sa UP Diksiyonaryong Filipino

* namatay si Dad ng Abril 12, kaya sa bilang na siyam na araw ay kasama ang petsa 12, kaya Abril 20 - Abril 11 = 9 na araw

Libing

LIBING

katanghaliang tapat nang nagmisa sa Balayan

bago dalhin si ama sa kanyang paghihimlayan

matapos ay hinatid ng labinlimang sasakyan

si ama patungong Calaca sa huling hantungan

napakainit ng tanghaling natigib ng luha

nang bumabaybay ang sasakyan patungong Calaca

ngunit hanging kaylamig ang humahampas sa mukha

hanggang marating ang sementeryong gabok ang lupa

tila ba sa kabaong si Dad ay himbing na himbing

bagamat alam nating di na siya magigising

inilagak na sa huling hantungan ang magiting

na amang sa asawa't mga anak ay kaylambing

pagpupugay sa iyo, Dad, sa inalay mong buhay

sa pamilya at sa kapwang natulungan mong tunay

pinakita sa iyong larang ang napakahusay

na serbisyo sa bayan at sa pamilyang kalakbay

- gregoriovbituinjr.

04.19.2024

* litratong kuha ng makatang gala nang inilagak ang labi ng kanyang ama sa sementeryo ng Calaca, ikatlo ng hapon, Abril 18, 2024

* ang nasa ilalim na lapida ay sa kanyang ama at ina

Huling gabi ng lamay

HULING GABI NG LAMAY

marami pa ring kamag-anakan

ang naroroong nagdaratingan

tulad ng tiyahi't magpipinsan

iba'y kaylayong pinanggalingan

di makatulog sa huling gabi

kaya nagbantay na lamang dine

sa pagninilay ipinipirmi

ang paksang itutula ko sabi

ang umalis sa sariling bayan

ay bumalik din sa pinagmulan

ang ipinanganak sa Balayan

sa bayang iyon uuwi naman

naritong pulos kape't salabat

nang sa huling lamay ay magluwat

patuloy na nagtutugma't sukat

buong araw tiyak ako'y puyat

- gregoriovbituinjr.

04.18.2024

Ama bilang bayani ng pamilya

AMA BILANG BAYANI SA PAMILYA

sa bawat anak, bayani ang tatay

lalo't di nito bisyo ang tumagay

kundi anak ay pag-araling husay

anak nama'y makikinig na tunay

sa amin, si Dad ay isang bayani

na talagang maipagmamalaki

nagawaran pa siya ng Employee

of the Year noon ni Pangulong Cory

nagtrabaho sa kabila ng hirap

ng buhay ay talagang nagsumikap

sa pamilya'y tunay na may pangarap

na ginhawa'y makamit naming ganap

wala na si Dad, na namayapa na

sa edad niyang walumpu't dalawa

pagpupugay sa iyo, aming ama

tangi kong masasabi'y "Mabuhay ka!"

- gregoriovbituinjr.

04.17.2024

* litrato mula sa app game na Word Connect

Tubig, kape at salabat

TUBIG, KAPE AT SALABAT

kayrami kong nainom sa lamay

di alak dahil doon ay bawal

walang sugal at walang pagtagay

kundi tubig, kape at salabat

may meryendang tinapay sa plastik

may mani at iba pang kutkutin

may butong pakwan, biskwit at kornik

habang nagsusulat, di antukin

inihanda sa mga bisita

at kamag-anak na naroroon

na kwento naman ang baon nila

pawang talakayan ng kahapon

ako sa kanila'y nakikinig

nakilala'y ibang kamag-anak

habang nagsasalabat o tubig

nabatid ko'y lalamnin ng pitak

- gregoriovbituinjr.

04.17.2024

Panganay

PANGANAY

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Pangalawa ako sa anim na magkakapatid, at panganay sa apat na lalaki. Ako ang junior ni Dad dahil ipinangalan ako sa kanya.

Ang aking nakatatandang kapatid na babae ay nasa US dahil pinetisyon ng anak kaya silang mag-asawa ay naroroon nang mamatay si Dad noong Abril 12. Kaya ako muna ang tumayong panganay sa magkakapatid habang wala si Ate. Bagamat hindi talaga ako ang naging punong abala sa burol kundi ang pangatlo, pang-apat at bunso na nakasama ni Dad sa kanyang huling sandali. Bagamat tumulong din ako at nagbantay sa burol habang tulog ang lahat.

Dala ko ang trabaho kahit sa lamay. Nagtitipa sa kompyuter ng madaling araw habang tinatapos ang nakuha kong kontrata ng translation mula sa isang institusyon. Abril 15 ang ikatlong deadline (34 pahina) at Abril 19 (anim na pahina) ang huling deadline. Kaya nagtatrabaho pa rin kahit nasa lamay.

Tamang-tama namang nakuha na ni Ate ang kanyang green card nito lang Abril 14, na ibinalita agad niya sa aming magkakapatid. Kaya nagpasya na siyang umuwi ng Pilipinas upang makadalo sa libing ni Dad sa Abril 18. Dumating na rin mula Davao ang isa ko pang kapatid na si Greg Vergel, panglima sa magkakapatid, kasama ang kanyang pamilya.

Marahil ako lang ang kaiba sa magkakapatid, dahil ako lang ang naging aktibista. Nagsimula iyon sa pagbabasa at pagpunta-punta sa Popular Bookstore sa Doroteo Jose sa Maynila, noong bandang huling bahagi ng 80s, bago iyon lumipat sa Tomas Morato, malapit sa Boy Scouts Circle, sa Lungsod Quezon.

Hindi kami nagkita ni Ate bago ako lumuwas ng Maynila kahapon, Abril 16, upang daluhan muna ang isang talakayan ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) na gaganapin sa Philippine Normal University sa Abril 17, ngayong hapon. Pambihirang pagkakataon iyon na KWF mismo ay nag-email sa akin upang daluhan ko ang kanilang aktibidad sa PNU. Kaya kailangan kong lumuwas ng Maynila at babalik muli sa Balayan sa gabi para sa huling lamay.

Mabuti at nakabalik na si Ate sa Pilipinas, at kumpleto na kaming anim na magkakapatid upang ihatid sa huling hantungan si Dad sa Calaca bukas, Abril 18.

PANGANAY

mula Tate, dumating na si Ate

panganay sa aming magkakapatid

na sa akin ay magandang mensahe

at kumpleto na kaming maghahatid

sa aming Ama sa huling hantungan

na namatay na mula sa ospital

nagsikap para sa kinabukasan

si Dad na aming ikinararangal

si Ate naman ang punong abala

bagamat sa group chat lang nagkausap

si utol Vergel ay di pa nakita

na mula Davao pa'y sadyang lumipad

kasama ang kanyang buong pamilya

na sa Batangas ay di pa napadpad

04.17.2024

Sa landas ng tatlong bayan

SA LANDAS NG TATLONG BAYAN

Maikling kwento at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Marahil ay magtataka ang iba pag nalaman nilang tatlong bayan itong tinatahak nang mamatay si Dad. Ang punerarya ay mula Nasugbu, ang burol ay sa Balayan, at ang libing ay sa Calaca. 

Karaniwan kasi, pag namatay ay sa isang bayan lang ang nag-aasikaso, o kaya'y dalawang bayan, na ang bayan ay katabi ng isa pang bayan. Subalit kay Dad ay tatlo. May kwento kasi iyan.

Si Dad talaga ay taga-Balayan, subalit nagkaroon ng bahay sa isang barangay sa Nasugbu kung saan maraming kamag-anak na Bituin.

Sa pagitan ng Nasugbu at Balayan ay ang bayan ng Tuy (na binibigkas na Tu-Wi), na marami ring kamag-anakang Bituin, tulad sa Barangay Putol.

Nais naman ni Dad mailibing sa Calaca dahil doon din nakalagak ang mga labi ng Tatang, o Mamay (o lolo) Tura at Nanay (o lola) Tinay, na magulang ni Dad. Kung sa Balayan siya ilalagak ay solo lang siya, at makakasama niya marahil doon ay ang kanyang balae na si Ka Juani.

Iyan ang payak na kwento ng tatlong bayang may kaugnayan sa pagkamatay ni Dad.

SA LANDAS NG TATLONG BAYAN

tatlong magkakalapit na bayan ang tinatahak

nang mamatay si Ama na ang dulo'y ang paglagak

sa huling hantungan, daang aspaltado't di lubak

Nasugbu muna, Balayan sunod, huli'y Calaca

bakit ba tatlong bayan, ito'y may dahilang sadya

pagkat may kaugnayan kay Ama mula simula

ipinanganak si Ama sa bayan ng Balayan

at doon din nalagutan sa isang pagamutan

nais na sa Calaca malagak kasama'y Tatang

sa Nasugbu naman nakapagpatayo ng bahay

siyang nagsikap upang mapag-aral kaming tunay

bilang ama ng pamilya'y sadyang napakahusay

edad na walumpu't dalawa ay kanyang naabot

mapalad na tayo kung marating iyon ay bonus

04.16.2024

* litrato mula sa google

Hikab sa lamay

HIKAB SA LAMAY

ramdam ko na ang antok, naghikab 

ngunit di pa oras magpahinga 

dapat pang asikasuhing ganap 

ang kamag-anakan at bisita 

nakadalawang hikab na ako

ay, dapat nang magpahingang tunay

sa tula ako nagpasaklolo

na siyang sa akin umalalay

pag mga bisita'y nag-uwian

maglilinis muna ng paligid

ipasok ang pinggan, kanin, ulam

saka bintana't pinto'y ipinid

at sa mahabang bangko'y humiga

mga mata'y marahang ipikit

habang sa mahal nangungulila

ay matutulog ng ilang saglit

- gregoriovbituinjr.

04.16.2024